Głównej zawartości

Komunikat alertu

Strona internetowa e-zdrowiewpracy.pl wykorzystuje pliki cookies. Jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. Użytkownicy strony mogą dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących plików cookies. Ustawienia te mogą zostać zmienione w taki sposób, aby blokować automatyczną obsługę plików cookies w ustawieniach przeglądarki internetowej bądź informować o ich każdorazowym zamieszczeniu w urządzeniu użytkownika strony. Czytaj więcej o naszej polityce cookies.

Działania edukacyjne pracowników to m.in.:

  • poszerzanie wiedzy i doskonalenie umiejętności personelu (w tym kadry) związanych z problemem konsumpcji substancji psychoaktywnych (działania edukacyjne);

Opracowanie Elżbieta Korzeniowska, Krzysztof Puchalski

 Więcej na ten temat znaleźć można w publikacji: E. Korzeniowska, K. Puchalski, E. Goszczyńska, Zarządzanie problemem konsumpcji tytoniu, alkoholu i innych środków psychoaktywnych w firmie. Poradnik dla pracodawców i menedżerów, Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi, Łódź, 2013.

Edukacja tradycyjna

Prowadząc działania edukacyjne dla pracowników warto pamiętać o dwóch podstawowych wyzwaniach:

  • Uczy się osoby dorosłe;
  • Dostarcza się wiedzy i zachęca do niepodejmowania zachowań sprawiających im przyjemność, traktowanych jako sposób rozwiązywania problemów, metodę łagodzenia stresu, a nawet takich, które stały się uzależnieniem.

Edukując dorosłych należy pamiętać o tym, że:

  1. Ich przekonania i postawy są bardziej trwałe i trudniejsze do zmiany, co wynika z:
    • wchodzenia w proces uczenia z „bagażem” własnej wiedzy, opinii, przekonań i nawyków, co oznacza wyższy poziom krytycyzmu i poddawanie przekazów wewnętrznej weryfikacji,
    • krytycznego stosunku wobec autorytetów,
    • doceniania własnej niezależności.
  1. Dorośli przyswajają głównie to, co wydaje się im użyteczne w ich osobistej sytuacji. Jeśli szybko nie dostrzegą, że przekazywane im zalecenia są dostosowane do ich aktualnych potrzeb czy celów ignorują je.
  2. Dorośli skutecznie uczą się przez obserwowanie i naśladowanie innych dorosłych w ich otoczeniu (tzw. modelowanie), warto więc korzystać z tej metody.
  3. Należy zwracać baczną uwagę na zachowanie równowagi między tym, co już wiedzą i potrafią dorośli, a stawianymi im wymaganiami. Chodzi o kreowanie ich poczucia skuteczności.

Z uwagi na specyfikę uczenia osób dorosłych należy zacząć działania od rozpoznania ich potrzeb edukacyjnych. Przebieg uczenia powinien być podzielony na etapy, a w jego trakcie należy stosować nagrody (za: Ostrowska, 1999 Pierścieniak, 2005).

Specyfika zachowań, na które oddziałujemy:

  1. Gdy nie przekraczają społecznych norm, obyczajów, są oceniane pozytywnie przez podejmujące je osoby, są pożądane z wielu różnych powodów (są modne, zapewniają akceptację w ramach grup odniesienia, sprawiają przyjemność czy dają poczucie lepszego radzenia sobie z trudnościami).

Próbując do nich zniechęcić wywołujemy dysonans poznawczy, czyli nieprzyjemne napięcie psychiczne wynikające ze sprzeczności pomiędzy tym, co myślą i robią tacy ludzie, a tym, co my im proponujemy. W związku z tym edukowani starają się pozbyć dysonansu - starają się myśleć tak, aby to było zgodne z ich zachowaniem. Zatem im „gorzej” postępują tym silniej:

    • Racjonalizują (uzasadniają swoje zachowania),
    • Projektują (przypisują innym swoje poglądy, zachowania lub cechy),
    • Wypierają (przenoszą do podświadomości pragnienia, potrzeby, których nie mogą zrealizować
  1. Gdy przekraczają przyjęte, normy, obyczaje, czyli stają się ryzykowne lub mają charakter uzależnień.

Podejmujący je ludzie nie przyjmują tego do wiadomości (działa u nich np. mechanizm iluzji i zaprzeczenia).

W ich przypadku same działania edukacyjne nie wystarczają. Należy podjąć w firmie inne działania - zderzające konsumujących ryzykownie i uzależnionych z problemem i dające im możliwość dalszego wykonywania pracy pod warunkiem abstynencji.

Jak zmieniać postawy? – komunikaty perswazyjne

Jednym z kluczowych pytań w przypadku stosowania perswazji jest pytanie o to kiedy i co najbardziej działa na pracowników, czyli np. kiedy lepiej zwracać uwagę na siłę argumentów, a kiedy na wiarygodność lub atrakcyjność mówcy.

Kto mówi – kompetencje i atrakcyjność mówcy
Co mówi – jakość argumentów

W psychologii mówi się o tym, że w pewnych warunkach ludzie mają tendencję do zwracania uwagi na fakty. Wówczas powinny być prezentowane logiczne i rzetelne argumenty, ponieważ ludzie będą analizować to, co usłyszeli. W innych warunkach ludzie zauważać będą tylko powierzchowne cechy przekazu np. kto jest jego nadawcą, czyli czy osoba ta jest specjalistą, autorytetem lub osobą atrakcyjną, bo wówczas stwarza wrażenie, że to co mówi jest słuszne i prawdziwe.

Skłonność do ulegania argumentom ma miejsce wtedy, gdy odbiorcy interesują się poruszanym tematem, a więc mają motywację do koncentrowania się na argumentach oraz, gdy mają możliwość skupienia uwagi, nic ich nie rozprasza. Zatem jeśli uczestnicy wykładu, szkolenia dotyczącego np. palenia tytoniu mają skupić się na prezentowanych argumentach warto zadbać o to, by przekazywane treści miały osobiste znaczenie dla słuchaczy. W związku z tym należy np. zgromadzić osoby, u których występują dolegliwości powiązane z paleniem tytoniu. Gdy zagadnienie jest dla ludzi osobiście ważne ludzie zwracają uwagę na argumenty i dają się przekonać w takim stopniu, w jakim prezentowane argumenty są logiczne.

Warto przy tym pamiętać, że ludzie, którzy zmieniają swoje zachowanie pod wpływem dokładnej analizy argumentów częściej utrzymują to zachowanie dłużej, częściej zachowują się zgodnie z zachowaniem, do którego zostali przekonani siłą argumentów oraz są bardziej odporni na kontrargumenty.

Gdy słuchacze nie są zdolni do uważnego śledzenia argumentów np. są zmęczeni, coś ich rozprasza lub omawiane zagadnienie jest wieloznaczne, zbyt skomplikowane i trudno jest samodzielnie rozstrzygnąć, co jest słuszne wówczas bardziej zwraca się uwagę na to kto jest nadawcą przekazu i bardziej ufa się słowom osoby będącej autorytetem, specjalistą w danej dziedzinie lub osobie atrakcyjnej.

Należy ostrożnie stosować bezpośrednią perswazję i unikać ataków na czyjeś opinie, postawy. Warto przekazywać argumenty „nie wprost” np. w formie opowieści, wywiadu, dyskusji pomiędzy innymi osobami.

Zatem organizując działania edukacyjne dla pracowników na temat używania substancji psychoaktywnych warto dokładnie przemyśleć, jaki jest cel tego działania oraz warunki organizacyjne i dostosować przekaz do sytuacji.

Komunikaty wzbudzające strach

Skuteczne: umiarkowany strach + informacja jak sobie z nim poradzić
Nieskuteczne:

  • Samo wzbudzenie strachu
  • Sama informacja o radzeniu sobie z przyczyną strachu
  • Wzbudzanie przerażenia

W działaniach edukacyjnych dość często wykorzystywane są komunikaty wzbudzające strach, które mają na celu zachęcenie ludzi do zmiany antyzdrowotnych zachowań. Wzbudzanie strachu jest jednym ze sposobów pozyskiwania uwagi odbiorców np. poprzez pokazywanie drastycznych obrazów chorób będących skutkiem palenia tytoniu.

Czy komunikaty takie są rzeczywiście skuteczne?

Skuteczność tego rodzaju przekazów zależy od oddziaływania strachu na zdolność przyjmowania do wiadomości zawartych w „straszącym” komunikacie argumentów. Jeśli wzbudza się umiarkowany poziom strachu, a słuchacze są przekonani, że wysłuchanie komunikatu nauczy ich w jaki sposób mogą sobie poradzić to będą mieli motywację do szczegółowego analizowania przekazu i istnieje pewne prawdopodobieństwo, że zmienią swoje zachowanie pod wpływem zaprezentowanych argumentów.
Nieskuteczne są nadmiernie drastyczne komunikaty, które nie tyle wzbudzają strach ile przerażenie. W takiej sytuacji ludzie przyjmują postawę obronną, zaprzeczają niebezpieczeństwu i nie potrafią myśleć o zagrożeniu racjonalnie.

(za: Aronson i wsp., 2012)

Preferencje pracowników o niskim poziomie wykształcenia dotyczące nadawców przekazów prozdrowotnych w poszczególnych krajach, dane w % (Badanie KCPZwMP, 2010)

Nadawca Hiszpania Łotwa Polska Słowenia
Lekarz, pielęgniarka 42 35 49 44
Inny specjalista ds. zdrowia 51 27 48 40
Praktyk 31 31 23 43
Ekspert 17 37 28 33
Uzdrawiacz 17 17 9 19
Celebryta 10 27 12 6
Osoba duchowna 2 6 1 0
Ktoś inny 6 11 0 1
Nikt 6 11 10 2

Zasady przygotowania przekazów edukacyjnych:

  • Uwzględniajmy zarówno tzw. Motywację „od” jak i „do”
  • Uczmy przez rozrywkę.
  • Stosujmy regułę konsekwencji (zwanej też jest techniką „sidła”) opierającą się na mechanizmie budzenia zaangażowania poprzez sprowokowanie do wykonania jakiejkolwiek czynności związanej z programem.
  • Powtarzajmy komunikaty edukacyjne dla ich utrwalenia oraz w celu wyjaśnienia wątpliwości czy uzupełnienia informacji.

Ponadto:

  1. Nie należy zbytnio eksponować zagrożeń, a także nie akcentować nadmiernie wyrzeczeń związanych z eliminacją negatywnego zachowania, bo może to zniechęcać do podjęcia korzystnych dla zdrowia zmian. Należy się raczej odwoływać się do korzyści wynikających z podjęcia zmiany zachowania np. z rzucenia palenia, skupiać się na pozytywnych stronach. Ponadto przedstawiać różne możliwości, które warto wypróbować, a nie nakazy i zakazy, które powodują przeciwstawianie się i odwrotny efekt.
  2. Mimo, że wielu palaczy jest świadomych szkodliwości palenia to niektórzy wysuwają argumenty typu „mój dziadek palił całe życie i dożył 80-tki w "dobrym zdrowiu” lub „słyszałem, że w przypadku wielu chorób palenie pomaga”. Przekaz edukacyjny powinien, zatem odnosić się do tego rodzaju argumentacji. Palacze czują się pewni wyrażając tego rodzaju opinie, zatem powinni otrzymać rzeczowe argumenty podważające ich błędne przekonania.
  3. Zwykle prowadzenie edukacji antytytoniowej przebiega na linii aktywny nadawca-bierny odbiorca, co nie sprzyja efektywności tego działania. W związku z tym należy dać odbiorcom szansę na reakcję zwrotną np. poprzez skrzynkę pytań i uwag, czy dyskusje w grupach z udziałem ekspertów lub osób, które wyszły z nałogu.
  4. Adresowanie przekazów bezpośrednio do konkretnego pracownika. Chodzi o to, by skłaniać pracownika do osobistej refleksji i odnoszenia otrzymanych informacji do swojej sytuacji i stanu zdrowia. Jeśli przekaz edukacyjny kierowany jest ogólnie, do całego personelu to pracownik może wyrobić sobie przekonanie, że omawiany problem go nie dotyczy i nie będzie zainteresowany przekazem.

(za: Gniazdowski, 1998)

Sposoby realizacji działań edukacyjnych:

Broszury informacyjne

Aby akcja edukacyjna polegająca na przekazywaniu ulotek była bardziej skuteczna należy zadbać o to, by zostały one w odpowiedni sposób dostarczone pracownikom.

Wskazówki dotyczące ich dystrybucji:

  • Personalne adresowanie przekazów do konkretnego pracownika np. wręczanie pracownikowi materiałów w kopercie podpisanej jego nazwiskiem tak, by miał poczucie, że jest to informacja dedykowana właśnie jemu.
  • Wręczenie broszur przez „lidera opinii” lub autorytet.
  • Przekazywanie ich pracownikom jako elementu realizacji innych form oddziaływania: szkoleń (wykładów, pogadanek i warsztatów), festynów, konkursów, minimalnej interwencji medycznej itp.

Plakaty

Istotne jest, by pracownicy się nimi zainteresowali i mieli czas na przeczytanie tego, co jest na nich zamieszczone. Plakaty mogą być zamieszczone np. w stołówkach, pokojach socjalnych.

Biblioteczka

Czasopisma i książki są ważnym uzupełnieniem informacji. Dlatego warto pomyśleć o wzbogaceniu w pozycje dotyczące substancji psychoaktywnych biblioteki, z której korzystają pracownicy lub pomyśleć o zorganizowaniu dla nich takiej biblioteczki. W tworzenie księgozbioru warto zaangażować pracowników, którzy polecać będą ciekawe artykułu, książki lub przekazywać posiadane przez siebie publikacje. Być może pracownicy posiadają w swoich domach poradniki o tym jak rozstać się z nałogiem, przetestowali je na sobie i uważają, że mogą się one przydać innym. Można poprosić pracowników o uzasadnienie, dlaczego polecają tę publikacje, co zwiększy ich zaangażowanie. Kompletując zbiór warto pamiętać, że nie zawsze muszą to być najnowsze publikacje – być może wydawcy będą chcieli pozbyć się niesprzedanych egzemplarzy i bezpłatnie lub przekażą je za drobną opłatą. Warto również upowszechniać informacje za pomocą Internetu np. zamieszczając listę linków do ciekawych stron czy artykułów podejmujących poruszaną tematykę.

Tablice informacyjne

Dobrze, jeśli dla potrzeb działań związanych ze zdrowiem pracowników i używaniem substancji psychoaktywnych przygotowane zostaną osobne tablice informacyjne, odróżniające się od tych używanych do innych celów. Chodzi o to, by nie kojarzyły się z dotychczasowym, nie zawsze pozytywnie ocenianym przez pracowników sposobem przekazywania informacji oraz by personel nie był zmuszony wyszukiwać informacji na ten temat wśród innych spraw. Warto zadbać o ciekawą, estetyczną i niebanalną ich formę plastyczną. Tablice powinny być montowane w miejscach, które nie tylko stwarzają możliwość zapoznania się z ich treścią, ale wręcz skłaniają do tego np. tam gdzie pracownicy przebywają przez dłuższy czas, a nie tylko przemykają w pośpiechu. Należy dbać o to, by treści na tablicy były regularnie zmieniane i aktualizowane. W przeciwnym razie wzmacniana będzie obojętność wobec realizowanego projektu. Proponowany okres przeznaczony dla jednego zestawu informacji to ok. dwa tygodnie. Tablice nie powinny wisieć puste, bo również wzmacniają obojętność. Nawet, gdy chwilowo dostanych materiałów jest mało te, które są powinny być rozmieszczone w taki sposób, by sprawiały wrażenie wypełnienia tablicy. W celu wypełnienia tablic treścią można sięgnąć do popularnych czasopism, czy stron internetowych poświęconych danemu tematowi.

Gazeta firmowa

Stanowi świetną okazję do systematycznego dostarczania pracownikom wiedzy na temat poruszanych w projekcie problemów stosowania substancji psychoaktywnych. Jest to także okazja do wpisania działań z tego zakresu w inne aspekty funkcjonowania firmy. Sprawy te zaczynają być postrzegane przez pracowników tak jak inne ważne problemy życia firmy. Jeśli Państwa firma nie posiada swojej gazety warto rozważy jej uruchomienie. Jej pierwsze numery nie muszą być bogate w formie, ale przekazywać ważne i interesujące informacje. Można także wykorzystać w tym celu Internet i stworzyć elektroniczna wersję czasopisma i cyklicznie (np. co miesiąc, kwartał) rozsyłać tzw. newsletter pracownikom.

Skrzynka pytań

Chodzi o to, by pomóc pracownikom uzyskać odpowiedzi na nurtujące ich pytania. Powinni oni móc anonimowo wrzucać pytania, na które po konsultacji ze specjalistą bądź dokonaniu przeglądu literatury udzielona zostanie na nie odpowiedź. Pytania wraz z odpowiedziami mogą być publikowane na łamach firmowej gazety, na tablicy informacyjnej, czy zamieszczane w intranecie.

Spotkanie z osobą, która poradziła sobie z nałogiem

Zaproszenie na spotkanie z pracownikami osoby, która opowie o swoich doświadczeniach związanych z konsumpcją substancji psychoaktywnych, o tym, w jaki sposób wyszła z nałogu, co jej pomogło, co było dla niej najtrudniejsze, odpowie na pytania nurtujące pracowników. Osoba taka będzie bardziej wiarygodna dla pracowników niż taka, która nigdy nie była uzależniona.

Konsultacje medyczne dla palaczy (minimalna interwencja antytytoniowa - MIA)

Działanie to wymaga od zaangażowania lekarza medycyny pracy i wykorzystania jego autorytetu. MIA to rodzaj porady udzielonej przez lekarza pacjentowi palącemu tytoń. Jej celem jest ustalenie czy pacjent pali tytoń i jeśli istnieje taka potrzeba, pomoc w wyborze właściwej metody rzucenia nałogu. Strukturę interwencji określa się jako "regułę czterech P":

  • Pytaj – lekarz przy każdej wizycie pacjenta powinien pytać go, czy pali tytoń. Jeśli tak, powinien zapytać o liczbę wypalanych dziennie papierosów, czas trwania nałogu i o motywację do zerwania z nim.
  • Poradź – lekarz przy okazji każdego kontaktu z palaczem powinien doradzać mu zaprzestanie palenia.
  • Pomóż – lekarz powinien pomóc pacjentowi w wyborze właściwego sposobu rozstania z nałogiem.
  • Pamiętaj – lekarz powinien przy każdej kolejnej wizycie pytać pacjenta o jego stosunek do palenia.

Szkolenia, prelekcje, wykłady, pogadanki

 Są one cenne, ponieważ wykorzystują kontakt osobisty prelegenta z pracownikami, przez co zwiększają skuteczność przekazu. Należy zwrócić uwagę, by w miarę możliwości cieszył się on wśród pracowników autorytetem np. lekarz, specjalista leczenia uzależnień itp. Przed wyborem prelegenta warto zebrać o nim kilka informacji np. o tym jak jest odbierany przez słuchaczy – czy mówi ciekawie, czy nie narzuca swojego zdania? Ponadto organizując tego typu działania warto pamiętać o tym, by:

  • Grupy słuchaczy nie były zbyt liczne – najlepiej, gdyby liczyły maksymalnie 20 osób
  • Lepiej zorganizować kilka krótszych spotkań np. po 30 minut niż jedno dłuższe, bo uczestnicy więcej zapamiętają i łatwiej będzie skupić ich uwagę na prezentowanym materiale.

Skuteczność różnych technik uczenia

5% - wykład

20% - techniki audiowizualne

30% - demonstracje, pokazy

50% - dyskusje

70% - nauka w działaniu

90% - bezpośrednie stosowanie wiedzy (np. uczenie innych)

Czynniki demotywujące do uczestniczenia w szkoleniach o zdrowiu, dane w % (Badanie KCPZwMP, 2010)

Rodzaj

%

nisko wykształconych

%

lepiej wykształconych

Czas trwania dłuższy niż 2 godziny 72 66
Udział w teście sprawdzającym wiedzę 58 33
Konieczność publicznego zbierania głosu 52 33
Treść zawierająca zakazy, straszenie 51 29
Treść trudna do praktycznego zastosowania 45 23
Treści trudne do zrozumienia 38 22

Co motywuje do udział w szkoleniach nt. zdrowia (Badanie KCPZwMP, 2010)

Czynniki motywujące w %
Wstęp bez opłat 73
Honorarium dla uczestnika 73
Zabieg dla zdrowia w trakcie szkolenia 71
Szkolenie przeprowadzone w godzinach pracy 71
Badanie stanu zdrowia w trakcie szkolenia 70
Możliwość uzyskania odpowiedzi na własne pytania 65
Drobny upominek 65
Przećwiczenie czegość przy pomocy eksperta 64

Opracowanie: Elżbieta Korzeniowska, Kamila Knol-Michałowska

Edukacja za pomocą nowych mediów

Dlaczego warto wykorzystywać Internet w promocji zdrowia?

  • Żyjemy w tzw. cyfrowych czasach, co wiąże się z powszechnym korzystaniem z Internetu oraz dużymi oczekiwania jego użytkowników - jak pokazują badania tylko 1 na 10 badanych pracowników nie korzysta z Internetu, ani w pracy, ani w domu (Badanie KPZwMP, 2012).
  • Temat zdrowia pojawia się w Internecie coraz częściej i ma miejsce dynamiczny rozwój różnego rodzaju narzędzi w tym zakresie.
  • Przybywa tzw. „cyfrowych tubylców” - dla niektórych, zwłaszcza młodszych osób, naturalnym i preferowanym środkiem komunikacji są nowe media.
  • Ta forma komunikacji obejmuje również tych, do których trudno dotrzeć inaczej.

Co sprawia, że korzystanie z Internetu sprzyja realizowaniu działań w zakresie profilaktyki zażywania substancji psychoaktywnych?

Internet:

  • pozwala przezwyciężyć problemy czasowe np. w ustaleniu godzin odbywania się szkoleń,
  • pomaga rozwiązać kwestię odległości, miejsca odbywania szkoleń,
  • umożliwia dostarczenie informacji np. drogą sms-ową w przypadku firm o dużym rozproszeniu pracowników i oraz takich, w których pracownicy wykonują pracę poza siedzibą firmy,
  • pozwala taniej realizować tego typu działania w porównaniu z tradycyjnymi sposobami,
  • umożliwia wygodny i atrakcyjny dostęp do informacji - interaktywność, szybkość dotarcia do informacji,
  • ułatwia nawiązanie kontaktu ze specjalistą osobom nadużywającym substancji psychoaktywnych.

Jakie działania z wykorzystaniem Internetu można realizować w firmie?

Bezpośredni kontakt ze specjalistą

W ramach tego typu inicjatywy można podejmować działania z zakresu diagnozowania, doradztwa, czy terapii. Działania te nie mają zastąpić bezpośrednich form kontaktu ze specjalistą, ale mogą właśnie sprzyjać skorzystaniu z tradycyjnych (offline) form pomocy i wsparcia.

Jaką rolę może tu pełnić firma?

  • Umożliwienie (zorganizowanie/finansowanie) indywidualnych porad/konsultacji z profesjonalistami takimi jak lekarze, psychologowie, specjaliści do spraw uzależnień realizowanych za pomocą Internetu np. poprzez e-mail, czat. Korzyścią z kontaktu online ze specjalistą np. dla osoby pijącej problemowo jest m.in. to, że „pacjent” unika stygmatyzacji, ma zapewnioną anonimowość, dzięki czemu szczerze i otwarcie może mówić o swoich problemach.
  • Organizowanie szkoleń dotyczących zdrowia poprzez internet.

Kontakt z innymi ludźmi z podobnymi problemami

Tego rodzaju działania mogą być realizowane poprzez fora internetowe, grupy dyskusyjne, grupy wsparcia, czy blogi. Poprzez tego rodzaju kontakty można uzyskać wsparcia podobne do tego otrzymywanego w tradycyjnych grupach (np. emocjonalne, informacyjne). Warto jednak pamiętać o tym, że osoby wypowiadające się tam nie zawsze posiadają profesjonalną wiedzę, czasami bazują jedynie na swoich własnych doświadczeniach. W związku z tym nie zawsze podawane tam informacje są rzetelne i godne zaufania, niemniej jednak nie należy deprecjonować tej formy wsparcia.
Internet to nie tylko miejsce, gdzie można znaleźć informacje zdrowotne. Umożliwia on również nawiązanie kontaktu z osobami będącymi w podobnej sytuacji. Jak pokazują badania 1 na 4 użytkowników z chronicznymi dolegliwościami szuka w Internecie kogoś podobnego do siebie (Badanie Peer-to-peer health care, 2011), a 70% badanych zgadza się ze stwierdzeniem, że „dzięki Internetowi ludzie z podobnym problemem zdrowotnym mogą się wspierać” (Badanie KCPZwMP, 2012).

Jaką rolę może tu pełnić firma?

  • zorganizowanie forum dyskusyjnego, na którym pracownicy mogą wymieniać opinie w sprawach zdrowia.
  • doradzanie w jaki sposób można bezpiecznie korzystać z grup wsparcia online.

Brak kontaktu bezpośredniego

W przypadku tego rodzaju interwencji, działania są zautomatyzowane. Mogą one służyć dokonywaniu autodiagnozy. Mogą być one realizowane m.in. poprzez aplikacje na telefony komórkowe i dotyczyć mogą np. monitorowania rzucania palenia, czy samokontroli w zakresie zachowań zdrowotnych.

Zdrowie mobilne - mZdrowie

Jeszcze nie wszyscy posiadają komputer, ale telefony komórkowe mają już niemal wszyscy, dlatego część działań z zakresu promocji zdrowia może być realizowana z ich pomocą.

Jak pokazują badania 17% posiadaczy komórek używa ich do poszukiwania informacji o zdrowiu (robi to 29% osób w wieku 18-29). Około 1/5 badanych ma zainstalowane aplikacje „zdrowotne” (monitorowanie tętna, obliczanie ryzyka choroby, BMI, przekazywanie informacji/danych zdrowotnych do swojego lekarza, aplikacje związane z rzucaniem palenia, ćwiczenia fizyczne w pracy itp.) (Badanie Mobile health, 2010)
Wybór aplikacji na telefony komórkowe (często darmowych) jest coraz większy.

Dotyczą one m.in.:

  • Zdrowia – np. notatniki pomiarów ciśnienia krwi, „krokomierze”, mierniki pulsu.
  • Stylu życia – np. cyklicznie wysyłane porady zdrowotne, badanie czasu przeznaczonego na różnego rodzaju nawyki.
  • Palenia tytoniu – np. kalkulatory ponoszonych wydatków na papierosy.
  • Picia alkoholu – np. orientacyjny kalkulator zawartości alkoholu we krwi, tzw. alkogogle.
  • Lekarstw, narkotyków – np. różnego rodzaju quizy, opis negatywnych skutków jego używania.

Do czego jeszcze firma może wykorzystać internet?

  • Opracowanie i zamówienie opracowania własnych, firmowych aplikacji „prozdrowotnych”.
  • Promowanie wśród pracowników wykorzystania już istniejących aplikacji do dbania o zdrowie.
  • Zainstalowanie na komputerach firmowych programów regularnie zachęcających pracowników do zrobienia w czasie pracy czegoś dla swojego zdrowia, np. wykonania kilku ćwiczeń fizycznych, zrelaksowania się.
  • Umieszczanie na firmowej stronie internetowej testów, formularzy, które pozwalają wpisać swoje dane i dokonać samodzielnej oceny swojego stanu zdrowia, zagrożeń, chorób, wydolności.
  • Udostępnianie informacji/linków polecających określone strony/materiały w Internecie dotyczące zdrowia.
  • Wysyłanie pracownikom informacji dotyczących zdrowia za pomocą poczty elektronicznej (e-maile, newslettery, gazetki wysyłane przez e-mail).
  • Przeprowadzenie za pomocą Internetu ankiet, badanie opinii na temat spraw dotyczących zdrowia.

O czym jeszcze warto pamiętać?

  • Nowe media nie mają zastąpić działań tradycyjnych, tylko być ich uzupełnieniem.
  • Interwencje szerzej idące – tzn. ukierunkowane na zdrowie są bardziej skuteczne niż skierowane tylko na substancje psychoaktywne.
  • Skuteczność działań prowadzonych za pośrednictwem nowych mediów jest większa w przypadku używania środków psychoaktywnych i używania problemowego niż w sytuacji uzależnienia.

Opracowanie: dr Piotr Plichta, dr hab. Jacek Pyżalski

Zasady przygotowania przekazów edukacyjnych

  • Uwzględniajmy zarówno tzw. Motywację „od” jak i „do”.
  • Uczmy przez rozrywkę.
  • Stosujmy regułę konsekwencji (zwanej też jest techniką „sidła”) opierającą się na mechanizmie budzenia zaangażowania poprzez sprowokowanie do wykonania jakiejkolwiek czynności związanej z programem.
  • Powtarzajmy komunikaty edukacyjne dla ich utrwalenia oraz w celu wyjaśnienia wątpliwości czy uzupełnienia informacji.

Ponadto:

  1. Nie należy zbytnio eksponować zagrożeń, a także nie akcentować nadmiernie wyrzeczeń związanych z eliminacją negatywnego zachowania, bo może to zniechęcać do podjęcia korzystnych dla zdrowia zmian. Należy się raczej odwoływać się do korzyści wynikających z podjęcia zmiany zachowania np. z rzucenia palenia, skupiać się na pozytywnych stronach. Ponadto przedstawiać różne możliwości, które warto wypróbować, a nie nakazy i zakazy, które powodują przeciwstawianie się i odwrotny efekt.
  2. Mimo, że wielu palaczy jest świadomych szkodliwości palenia to niektórzy wysuwają argumenty typu „mój dziadek palił całe życie i dożył 80-tki w dobrym zdrowiu” lub „słyszałem, że w przypadku wielu chorób palenie pomaga”. Przekaz edukacyjny powinien, zatem odnosić się do tego rodzaju argumentacji. Palacze czują się pewni wyrażając tego rodzaju opinie, zatem powinni otrzymać rzeczowe argumenty podważające ich błędne przekonania.
  3. Zwykle prowadzenie edukacji antytytoniowej przebiega na linii aktywny nadawca-bierny odbiorca, co nie sprzyja efektywności tego działania. W związku z tym należy dać odbiorcom szansę na reakcję zwrotną np. poprzez skrzynkę pytań i uwag, czy dyskusje w grupach z udziałem ekspertów lub osób, które wyszły z nałogu.
  4. Adresowanie przekazów bezpośrednio do konkretnego pracownika. Chodzi o to, by skłaniać pracownika do osobistej refleksji i odnoszenia otrzymanych informacji do swojej sytuacji i stanu zdrowia. Jeśli przekaz edukacyjny kierowany jest ogólnie, do całego personelu to pracownik może wyrobić sobie przekonanie, że omawiany problem go nie dotyczy i nie będzie zainteresowany przekazem.

(za: Gniazdowski, 1998)

Sposoby realizacji działań edukacyjnych

Broszury informacyjne

Aby akcja edukacyjna polegająca na przekazywaniu ulotek była bardziej skuteczna należy zadbać o to, by zostały one w odpowiedni sposób dostarczone pracownikom.  

Wskazówki dotyczące ich dystrybucji:

  • Personalne adresowanie przekazów do konkretnego pracownika np. wręczanie pracownikowi materiałów w kopercie podpisanej jego nazwiskiem tak, by miał poczucie, że jest to informacja dedykowana właśnie jemu.
  • Wręczenie broszur przez „lidera opinii” lub autorytet.
  • Przekazywanie ich pracownikom jako elementu realizacji innych form oddziaływania: szkoleń (wykładów, pogadanek i warsztatów), festynów, konkursów, minimalnej interwencji medycznej itp.

Plakaty 

Istotne jest, by pracownicy się nimi zainteresowali i mieli czas na przeczytanie tego, co jest na nich zamieszczone. Plakaty mogą być zamieszczone np. w stołówkach, pokojach socjalnych.

Biblioteczka

Czasopisma i książki są ważnym uzupełnieniem informacji. Dlatego warto pomyśleć o wzbogaceniu w pozycje dotyczące substancji psychoaktywnych biblioteki, z której korzystają pracownicy lub pomyśleć o zorganizowaniu dla nich takiej biblioteczki. W tworzenie księgozbioru warto zaangażować pracowników, którzy polecać będą ciekawe artykułu, książki lub przekazywać posiadane przez siebie publikacje. Być może pracownicy posiadają w swoich domach poradniki o tym jak rozstać się z nałogiem, przetestowali je na sobie i uważają, że mogą się one przydać innym. Można poprosić pracowników o uzasadnienie, dlaczego polecają tę publikacje, co zwiększy ich zaangażowanie. Kompletując zbiór warto pamiętać, że nie zawsze muszą to być najnowsze publikacje – być może wydawcy będą chcieli pozbyć się niesprzedanych egzemplarzy i bezpłatnie lub przekażą je za drobną opłatą. Warto również upowszechniać informacje za pomocą Internetu np. zamieszczając listę linków do ciekawych stron czy artykułów podejmujących poruszaną tematykę.

Tablice informacyjne

Dobrze, jeśli dla potrzeb działań związanych ze zdrowiem pracowników i używaniem substancji psychoaktywnych przygotowane zostaną osobne tablice informacyjne, odróżniające się od tych używanych do innych celów. Chodzi o to, by nie kojarzyły się z dotychczasowym, nie zawsze pozytywnie ocenianym przez pracowników sposobem przekazywania informacji oraz by personel nie był zmuszony wyszukiwać informacji na ten temat wśród innych spraw. Warto zadbać o ciekawą, estetyczną i niebanalną ich formę plastyczną. Tablice powinny być montowane w miejscach, które nie tylko stwarzają możliwość zapoznania się z ich treścią, ale wręcz skłaniają do tego np. tam gdzie pracownicy przebywają przez dłuższy czas, a nie tylko przemykają w pośpiechu. Należy dbać o to, by treści na tablicy były regularnie zmieniane i aktualizowane. W przeciwnym razie wzmacniana będzie obojętność wobec realizowanego projektu. Proponowany okres przeznaczony dla jednego zestawu informacji to ok. dwa tygodnie. Tablice nie powinny wisieć puste, bo również wzmacniają obojętność. Nawet, gdy chwilowo dostanych materiałów jest mało te, które są powinny być rozmieszczone w taki sposób, by sprawiały wrażenie wypełnienia tablicy. W celu wypełnienia tablic treścią można sięgnąć do popularnych czasopism, czy stron internetowych poświęconych danemu tematowi.

Gazeta firmowa

Stanowi świetną okazję do systematycznego dostarczania pracownikom wiedzy na temat poruszanych w projekcie problemów stosowania substancji psychoaktywnych. Jest to także okazja do wpisania działań z tego zakresu w inne aspekty funkcjonowania firmy. Sprawy te zaczynają być postrzegane przez pracowników tak jak inne ważne problemy życia firmy. Jeśli Państwa firma nie posiada swojej gazety warto rozważy jej uruchomienie. Jej pierwsze numery nie muszą być bogate w formie, ale przekazywać ważne i interesujące informacje. Można także wykorzystać w tym celu Internet i stworzyć elektroniczna wersję czasopisma i cyklicznie (np. co miesiąc, kwartał) rozsyłać tzw. newsletter pracownikom.

Skrzynka pytań

Chodzi o to, by pomóc pracownikom uzyskać odpowiedzi na nurtujące ich pytania. Powinni oni móc anonimowo wrzucać pytania, na które po konsultacji ze specjalistą bądź dokonaniu przeglądu literatury udzielona zostanie na nie odpowiedź. Pytania wraz z odpowiedziami mogą być publikowane na łamach firmowej gazety, na tablicy informacyjnej, czy zamieszczane w intranecie.

Spotkanie z osobą, która poradziła sobie z nałogiem

Zaproszenie na spotkanie z pracownikami osoby, która opowie o swoich doświadczeniach związanych z konsumpcją substancji psychoaktywnych, o tym, w jaki sposób wyszła z nałogu, co jej pomogło, co było dla niej najtrudniejsze, odpowie na pytania nurtujące pracowników. Osoba taka będzie bardziej wiarygodna dla pracowników niż taka, która nigdy nie była uzależniona.

Konsultacje medyczne dla palaczy (minimalna interwencja antytytoniowa - MIA)

Działanie to wymaga od zaangażowania lekarza medycyny pracy i wykorzystania jego autorytetu. MIA to rodzaj porady udzielonej przez lekarza pacjentowi palącemu tytoń. Jej celem jest ustalenie czy pacjent pali tytoń i, jeśli istnieje taka potrzeba, pomoc w wyborze właściwej metody rzucenia nałogu. Strukturę interwencji określa się jako "regułę czterech P":

  • Pytaj – lekarz przy każdej wizycie pacjenta powinien pytać go, czy pali tytoń. Jeśli tak, powinien zapytać o liczbę wypalanych dziennie papierosów, czas trwania nałogu i o motywację do zerwania z nim.
  • Poradź – lekarz przy okazji każdego kontaktu z palaczem powinien doradzać mu zaprzestanie palenia.
  • Pomóż – lekarz powinien pomóc pacjentowi w wyborze właściwego sposobu rozstania z nałogiem.
  • Pamiętaj – lekarz powinien przy każdej kolejnej wizycie pytać pacjenta o jego stosunek do palenia.

Szkolenia, prelekcje, wykłady, pogadanki

Są one cenne, ponieważ wykorzystują kontakt osobisty prelegenta z pracownikami, przez co zwiększają skuteczność przekazu. Należy zwrócić uwagę, by w miarę możliwości cieszył się on wśród pracowników autorytetem np. lekarz, specjalista leczenia uzależnień itp. Przed wyborem prelegenta warto zebrać o nim kilka informacji np. o tym jak jest odbierany przez słuchaczy – czy mówi ciekawie, czy nie narzuca swojego zdania? Ponadto organizując tego typu działania warto pamiętać o tym, by:

  • Grupy słuchaczy nie były zbyt liczne – najlepiej, gdyby liczyły maksymalnie 20 osób 
  • Lepiej zorganizować kilka krótszych spotkań np. po 30 minut niż jedno dłuższe, bo uczestnicy więcej zapamiętają i łatwiej będzie skupić ich uwagę na prezentowanym materiale.

Skuteczność różnych technik uczenia

5% - wykład

20% - techniki audiowizualne

30% - demonstracje, pokazy

50% - dyskusje

70% - nauka w działaniu

90% - bezpośrednie stosowanie wiedzy (np. uczenie innych)

Czynniki demotywujące do uczestniczenia w szkoleniach o zdrowiu, dane w % (Badanie KCPZwMP, 2010)